Klimaatverandering: hoe Bordeaux zich aanpast

Het klimaat verandert. De Bordelais beseffen goed dat verandering nodig is om in de toekomst wijn van de hoogste kwaliteit te kunnen blijven maken. Wijnboeren planten daarom al meer van de laatrijpende Cabernet Sauvignon en Petit Verdot aan. Tegelijkertijd worden nieuwe oplossingen ingezet om de effecten van steeds extremere weersomstandigheden te reduceren.

  • Klimaatverandering maakt verandering noodzakelijk
  • Verandering in druivenaanplant
  • Experimenten met wortelstokken en hybride stokken
  • Simuleren van een warmer klimaat
  • Nu al zichtbaar: extremere weersomstandigheden
  • Technologie die inspeelt op extreme weersomstandigheden

Foto links: Petit Verdot rijpt steeds makkelijker. De aanplant steeg tussen 2018 en 2021 met 191%. © CIVB Foto rechts: ook Malbec wordt steeds meer aangeplant. © CIVB

Klimaatverandering maakt verandering noodzakelijk

Het snel veranderende klimaat heeft een groot effect op de wijnbouw. De gemiddelde temperatuur in de regio is in dertig jaar 1,5 °C gestegen. Onderzoek wijst uit dat in Bordeaux de druivensoorten Merlot en Sauvignon Blanc in 2050 onbruikbaar zouden zijn. Merlot verdwijnt al in 2035-2040 uit zijn ideale rijpings-‘tijdvenster’. Daarmee wordt bedoeld dat een druif steeds vroeger in het seizoen begint te groeien en steeds vroeger rijp is. Het gevolg van een versnelde rijping is dat de druiven ongebalanceerde wijnen geven met te weinig zuren, te veel suikers (en daarmee te hoge alcoholpercentages) en onontwikkelde aroma’s.

Merlot en Sauvignon Blanc zijn respectievelijk de meest aangeplante blauwe en witte druivensoorten in Bordeaux. Een zorgelijk vooruitzicht dus dat deze druivensoorten straks niet meer geschikt zouden zijn voor grootse wijnen. Cabernet Sauvignon en vooral Petit Verdot rijpen laat, en zijn in 2050 nog steeds bruikbaar volgens het onderzoek.

Verandering in druivenaanplant

In tegenstelling tot Merlot zijn Cabernet Sauvignon en vooral Petit Verdot laatrijpende druiven. Petit Verdot stond altijd bekend als een druivensoort die moeilijk rijp te krijgen was in Bordeaux. Dat verandert nu langzamerhand. Nu de druif steeds beter rijp wordt, wordt Petit Verdot steeds meer aangeplant. Tussen 2018 en 2021 is de aanplant van Petit Verdot met 191% gestegen!

Cabernet Sauvignon kwam tot voor kort bijna niet voor op de rechteroever in appellaties als Saint-Émilion en Pomerol. Dat is aan het veranderen. Merlot heeft het in warme jaren steeds moeilijker en geeft op sommige plekken wijnen met een zeer hoog alcoholpercentage. Daarom planten wijnboeren nu steeds vaker Cabernet Sauvignon (en ook Cabernet Franc) aan, o.a. bij Château l’Évangile en Château Angélus.

Malbec en Carménère groeien eveneens in aanplant. Zo introduceerde Château Siaurac in Lalande-de-Pomerol in 2008 Malbec in de wijngaarden. Met succes: de druif wordt sindsdien steevast in de blend van de wijn gebruikt. De druif is geliefd bij het château vanwege zijn natuurlijke hoge zuurgraad. Recenter werd ook Cabernet Sauvignon aangeplant (ten koste van Merlot-wijnstokken).

Experimenten met wortelstokken en hybride stokken

Verschillende instanties zijn op zoek naar oplossingen die kunnen helpen in een veranderend klimaat. Het ISVV experimenteert met entingen op andere wortelstokken die beter tegen een heet klimaat kunnen. Het zou enkele dagen winst kunnen opleveren in een versneld groeiseizoen.

Door verschillende instanties wordt ook geëxperimenteerd met resistente hybride wijnstokken, die kruisingen zijn van Vitis vinifera en wilde stokken met een hoge natuurlijke resistentie tegen ziektes. Het gaat hier niet zo zeer om het zoeken naar druivenrassen die passen in een heter klimaat, maar om een betere resistentie tegen vaak voorkomende ziektes als meeldauw. Instanties die zich hier mee bezighouden zijn o.a. het INRA en Bordeaux Sciences Agro.

Eén van de meest besproken ontwikkelingen zijn de uitvoerige experimenten met alternatieve, nieuwe druivensoorten. In 2021 heeft het INAO officieel toestemming gegeven voor de aanplant van zes nieuwe druiven. Lees meer over de toelating van nieuwe druiven tot Bordeaux.

Simuleren van een warmer klimaat

Veel onderzoek richt zich op het veranderende klimaat en de effecten daarvan op de wijnbouw. Zo onderzoeken het INRA en de Universiteit van Bordeaux in het project Heatberry de impact van klimaatverandering op de rijpheid van druiven, door een warmer klimaat na te bootsen met zonnepanelen. In een ander onderzoek kijken het INRA en Bordeaux Science Agro naar de impact van lokale klimaatveranderingen met een netwerk van weersensoren. Er zijn bovendien studies naar het identificeren van temperatuurzones in de gehele regio. Met die kennis kan gekeken worden per gebied of druivensoorten eerder of later rijpen. Die kennis kan helpen in het bepalen van de juiste druivensoort in het juiste perceel. Een voorbeeld hiervan is het onderzoek dat verscheen in het wijnonderzoekstijdschrift OENO One van International Viticulture and Enology Society (IVES):

Kaart: Bordeaux in rijpingszones opgedeeld op basis van temperatuur. © Bois, B., Joly, D., Quénol, H., Pieri, P., Gaudillère, J.-P., Guyon, D., Saur, E., & van Leeuwen, C. (2018). Temperature-based zoning of the Bordeaux wine region. OENO One, 52(4)

Nu al zichtbaar: extremere weersomstandigheden

De veranderingen op het gebied van druivensoorten zijn gericht op het bewaken van de toekomst van Bordeaux. Maar juist ook op de korte termijn zijn de effecten van klimaatverandering al pijnlijk merkbaar. De laatste jaren worden de wijnboeren van Bordeaux op de proef gesteld door alle mogelijke extreme weersomstandigheden. Droogte, vorst en hagel komen zeer vaak voor en nemen zwaardere vormen aan als voorheen.

Begin april 2021 vriest het in Bordeaux (en ook in grote delen van Frankrijk) drie nachten achter elkaar met temperaturen tussen de -4 en -7 °C. Het is niet ongangbaar dat dit soort koude nachten begin april voorkomen, maar wel nieuw zijn de opvallend warme weken die eerder in het jaar (26 graden in maart) voorkwamen. De knoppen van de wijnstokken waren eerder al uitgekomen en zo gebeurde het dat de vorst veel grotere schade kon toebrengen dan in een situatie waar de knoppen nog niet waren uitgekomen. Het fenomeen van hoge temperaturen vroeg in het jaar doet zich al enkele jaren voor. Onderstaande kaart geeft een schatting van de schade door vorst in april 2021 in Bordeaux, op basis van gemeten minimumtemperaturen. Appellaties als Graves, Sauternes en Blaye Côtes de Bordeaux hebben het zeer zwaar te verduren gehad met verliezen van boven de 50% of soms zelfs boven de 80%.

Kaart: geschatte schade door vorst in april 2021. © Agricultures & Territoires - Chambre d'Agriculture Gironde

Droogte is langzaam een vast gegeven aan het worden in de zomers van Bordeaux. 2018 was de warmste zomer in Bordeaux sinds 2003 en het bleef onafgebroken zonnig, warm en droog van half juli tot in oktober. Terroirs met bodems die water slecht vasthouden hadden het moeilijk. Ook 2020 kent een bovengemiddelde warme zomer, waar de véraison (kleurverandering van de druiven) halverwege juli al een week eerder plaatsvindt dan gebruikelijk. Door excessieve warmte stokt de rijping juist weer op andere locaties. Bovendien blijft het in 2020 54 dagen lang nagenoeg helemaal droog, met waterstress tot gevolg in sommige wijnstokken. De wijnboeren weten inmiddels goed met droogte om te gaan. Met grote kennis van hun terroirs en uiterst zorgvuldig gekozen vinificatiemethodes maken zij elk jaar weer de juiste, slimme keuzes om het optimale uit het oogstjaar te halen.

Hagel komt steeds vaker voor, in veel heftigere vormen. Hagel is bovendien onvoorspelbaar, want kan de ene wijngaard zwaar raken, terwijl de wijngaard van de buren onaangetast blijft. De afgelopen jaren komt hagel beduidend vaker voor en worden soms hele wijngaarden voor een groot deel aangetast.

Technologie die inspeelt op extreme weersomstandigheden

De wetenschap houdt zich ook bezig met de steeds extremere weersomstandigheden. Weerstations in de regio helpen hierbij voorspellen. Opvallend is ook het nieuwe project dat in 2021 in Saint-Émilion geïnstalleerd is. De appellatie en haar wijnhuizen hebben sinds 2017 geïnvesteerd in een high-tech-systeem waarmee hagel in regen omgezet kan worden. Dat gebeurt met heliumballonnen die zout in de wolken kunnen loslaten, waardoor de hagel wordt omgezet in regen. Het systeem wordt op kleine schaal elders gebruikt, maar wordt nu voor het eerst in een grote regio als Saint-Émilion gelanceerd. Het systeem werkt met een radar die stormen op 30 kilometer afstand kan detecteren. De radar stuurt deze informatie naar de wijnhuizen toe. Als de dreiging groot genoeg is kunnen tot 24 ballonnen worden losgelaten in de atmosfeer. Het zout uit de ballonnen verlaagt het bevriezingspunt van water, waardoor het ijs smelt.

Foto's: Bordeaux heeft steeds vaker te maken met extreme hagel. Saint-Émilion experimenteert sinds 2017 met een nieuw systeem met heliumballonnen, waarbij door middel van zout de hagel smelt voordat deze in de wijngaarden valt. Het systeem werd in 2021 op grotere schaal in de appellatie ingevoerd. © Selerys